|
Tworca strukturalizmu, jednego z najwazniejszych kierunkow filozoficznych XX wieku zmarl nocy z 31 października na 1 listopada. Oto tekst, który tygodnik "Przekroj" opublikowal na jego setne urodziny.
Małgorzata Sadowska
„Nienawidzę podróży i podróżników” – to słynne zdanie rozpoczyna jedną z najniezwyklejszych... relacji z podróży. Mowa o „Smutku tropików”, niegdyś lekturze obowiązkowej wszystkich inteligentów, dziś czytanej już chyba tylko na wydziałach humanistycznych uniwersytetów. Jej autor, antropolog i filozof, twórca teorii strukturalizmu (na pewno uczyliście się o nim w szkole!) Claude Lévi-‑Strauss, skończył właśnie sto lat. Piękny wiek, prawda? Niezupełnie. Globalizacja i jej katastrofalne dla ginących kultur skutki, masowa turystyka przypominająca najazdy barbarzyńców, pogłębiająca się przepaść między Wschodem a Zachodem – ostatnie, naznaczone jeszcze straszliwą wojną stulecie musiało przynieść jego świadkowi wiele rozczarowań. Nic dziwnego, że przed kilku laty w telewizyjnym wywiadzie wyznał: – Świat, w którym kończę swoje życie, nie jest światem, który kocham.
Tęcza kultur i szaleństwo
„Nie ma miejsca na przygodę w zawodzie etnografa” – pisał przed laty. To fakt, biografia Lévi-Straussa nie obfituje w ekscytujące fakty, a jeśli mówimy o przygodzie, to tylko intelektualnej. Urodził się w Belgii, ale dzieciństwo spędził już we Francji. I właśnie ten etap życia zadecydował o jego późniejszych wyborach. Był absolwentem filozofii i studentem prawa, gdy zdecydował się porzucić monotonne życie nauczyciela gimnazjalnego i wziąć udział we francuskiej misji kulturalnej do Brazylii. Na uniwersytecie w São Paulo wykładał socjologię.
To właśnie wtedy, w latach 30., wziął udział w wyprawach badawczych w głąb dżungli amazońskiej i na płaskowyż Mato Grosso. Spotkania z ginącymi ludami Bororo, Guoyacuru, Nambikwara i Tupi-‑Kawahib opisał właśnie w „Smutku tropików”. Po latach przyznał, że powodem, dla którego zwrócił się ku egzotycznym miejscom i społecznościom, była „trudność w adaptacji w środowisku społecznym”, z którego pochodził. Dopiero niedawno jednak w wywiadzie dla „Le Nouvel Observateur” wyjaśnił, jakie to były trudności. Jako dorastający chłopak przezywany przez kolegów „brudnym Żydem” Lévi-Strauss boleśnie doświadczył antysemityzmu.
Własna inność uwrażliwiła go na inne kultury, co więcej, cały jego naukowy wysiłek zmierzał do udowodnienia, że nazywane dawniej prymitywnymi ludy nie są wcale gorsze od cywilizacji zachodniej. Lévi-Strauss podkreślał ich prawo do istnienia, dowartościowywał stworzone przez nich systemy społeczne. Strukturalizm też (choć w swojej analizie opierał się na opozycjach) poszukiwał – choćby w strukturach mitów i języków – wspólnych różnym kulturom schematów.
Jeszcze w XIX wieku antropologia chciała widzieć w mieszkańcach Afryki czy Ameryki Południowej „dzikich”, głupiutkie dzieci, gorszy gatunek ludzi, których dopiero trzeba nauczyć żyć. Francuski uczony zawsze był uwrażliwiony na konsekwencje takiego myślenia, brutalną ingerencję Zachodu, która doprowadziła do zniszczenia wielu słabszych kultur.
Wspaniały „Smutek tropików” można więc czytać nie tylko jako opis życia egzotycznych ludów Bororo czy Nambikwara, ale również – a może nawet przede wszystkim – jako krytykę zachodniego świata i jego instytucji („To, co nam na wstępie ukazują nasze podróże, to nasze nieczystości rzucone w twarz światu”).
czytaj dokonczenie artykulu na stronie Przekroju
 |
